De taxus
De Houtwijzer · De bossen
Boomportret · uitgezochtDe taxus
De oudste bomen van Europa, giftig in alle delen op één na, en het hout waarmee middeleeuwse veldslagen werden beslist.
- Taxus baccata
- Kan >2.000 jaar worden
- Giftig, behalve het rode vruchtvlees
De taxus in het kort
Een naaldboom zonder kegels: hij draagt rode, besachtige zaadmantels. En hij wordt ouder dan welke andere boom hier ook.
De taxus is in vrijwel alle opzichten een uitzondering. Hij is een naaldboom zonder kegels: het zaad zit in een felrode, vlezige zaadmantel die eruitziet als een bes. Hij groeit extreem traag, verdraagt diepe schaduw waar niets anders groeit, en loopt na terugsnoeien opnieuw uit vanuit oud hout — iets wat vrijwel geen enkele naaldboom kan.
En hij wordt oud. Sommige Europese taxusbomen worden op meer dan tweeduizend jaar geschat, waarmee ze tot de oudste levende wezens van het continent horen.
Taxushout combineert twee dingen die zelden samengaan: het bleke spinthout is uitzonderlijk sterk op trek, het oranjerode kernhout uitzonderlijk sterk op druk. Een langboog uit één stuk taxus, met het spint aan de buitenzijde en de kern aan de binnenzijde, is daardoor in feite een natuurlijke composietboog. Die eigenschap besliste middeleeuwse veldslagen.
- Botanisch
- Taxus baccata
- Leeftijd
- kan meer dan 2.000 jaar worden
- Zaad
- rode zaadmantel in plaats van een kegel
- Giftig
- alle delen behalve het rode vruchtvlees
- Groei
- zeer traag; verdraagt diepe schaduw
- Bijzonder
- loopt opnieuw uit vanuit oud hout
Eerlijk is eerlijk: de taxus is in alle delen giftig — naalden, bast, hout en het zaadje in de bes. Alleen het rode vruchtvlees eromheen is onschadelijk. Voor paarden en runderen is een enkele mondvol dodelijk, en ook zaagsel bij het bewerken vraagt voorzorg. Plant hem niet aan een weiland.
Een naaldboom zonder kegels
Rode zaadmantels
Geen kegels maar felrode, vlezige omhulsels rond één zaad. Vogels eten het vruchtvlees en verspreiden het zaad, dat zelf giftig is maar onverteerd passeert.
Platte, donkere naalden
In twee rijen langs de twijg, donkergroen aan de bovenzijde en lichter aan de onderzijde. Geen harsgeur.
Schilferende roodbruine bast
Bij oudere bomen laat de bast in platen los, waardoor de gedraaide stamstructuur zichtbaar wordt.
Holle oude stammen
Zeer oude taxussen zijn vanbinnen hol — wat het schatten van hun leeftijd zo moeilijk maakt, want er zijn geen jaarringen meer te tellen.
In beeld · Waarom de taxus op kerkhoven staat
Schematische tekening.
Waarom de taxus op kerkhoven staat
In heel West-Europa staan taxussen op kerkhoven, vaak ouder dan de kerk ernaast. De verklaringen lopen uiteen en sluiten elkaar niet uit: de boom is groenblijvend en werd daarom met eeuwigheid geassocieerd; hij is giftig, wat vee weghield van gewijde grond; en de kerkhoven waren omheind, waardoor de bomen daar de eeuwen doorkwamen terwijl ze elders gekapt werden.
De Engelse langboog
Taxushout was zo gewild dat Engeland het eeuwenlang massaal invoerde uit continentaal Europa. In sommige streken werden de taxusbestanden er volledig door uitgeput.
Draai- en snijwerk
Het oranjerode kernhout met bleek spint geeft een spectaculair contrast en is zeer gewild bij houtdraaiers. Zie de draaibank.
Taxol
Uit taxusbast en -naalden wordt paclitaxel gewonnen, een werkzame stof in chemotherapie. Snoeisel van taxushagen wordt daarvoor ingezameld.
Hagen
Omdat hij als een van de weinige naaldbomen vanuit oud hout opnieuw uitloopt, verdraagt taxus het strak scheren tot een dichte haag.
Veelgestelde vragen over de taxus
Is de taxus giftig?
Ja, in alle delen — naalden, bast, hout en het zaad. Alleen het rode vruchtvlees rond het zaad is onschadelijk. Voor paarden en runderen is een mondvol dodelijk.
Hoe oud wordt een taxus?
Zeer oud. Sommige Europese exemplaren worden op meer dan tweeduizend jaar geschat, waarmee ze tot de oudste levende wezens van het continent horen.
Waarom staan er taxussen op kerkhoven?
Meerdere redenen tegelijk: groenblijvend en dus symbool van eeuwigheid, giftig en dus vee-werend, en beschermd binnen de kerkhofmuur terwijl ze elders gekapt werden.
Waarom was taxushout zo gewild voor bogen?
Het spinthout is sterk op trek en het kernhout sterk op druk. Een boog uit één stuk, met spint buiten en kern binnen, is daardoor een natuurlijke composietboog.
De taxus in perspectief
Stokoud, traag en giftig — en toch geschoren tot de strakste hagen.
Een vraag over jouw project? Stel ze gerust — we denken graag mee.
Foto via Wikimedia Commons: Taxus baccata — Mykola Swarnyk, CC BY-SA 3.0