Bostypen in Nederland: Een Diversiteit aan Groene Schatkamers
De Houtwijzer · De bossen
Vier typen bosBossen in Nederland
Bekend om polders en dijken, en toch verrassend gevarieerd in bos. Vier hoofdtypen, en een geschiedenis die vooral op de heide geschreven is.
- Boswet 1961: 10 are of 21 bomen
- Vier hoofdtypen
- Staatsbosbeheer sinds 1899
Nederlandse bossen in het kort
Bos beslaat een betrekkelijk klein deel van het Nederlandse landschap, maar met een rijke geschiedenis en grote betekenis voor natuur en recreatie.
Volgens de Boswet van 1961 is een gebied officieel bos als het minstens 10 are (1.000 m²) beslaat, of bij een rijbeplanting uit één of meer rijen van ten minste 21 bomen bestaat. Andere definities hanteren andere maten, wat vergelijken met het buitenland lastig maakt.
Wat Nederlandse bossen bijzonder maakt, is dat de meeste er niet vanzelf staan. Het overgrote deel is in de negentiende en twintigste eeuw aangeplant op voormalige heidevelden — met een doel voor ogen dat vandaag nauwelijks nog bestaat: stuthout voor de mijnbouw en hout voor de wederopbouw.
In de vroege geschiedenis was het gebied grotendeels bedekt met oerbos. Middeleeuwse ontginning voor landbouw, brandstof, bouw en scheepsbouw deed het bosareaal drastisch krimpen; tegen de achttiende eeuw was er weinig van over. Pas in de negentiende eeuw begon de herbebossing, waarbij gemeenten en grootgrondbezitters heidevelden en marginale gronden beplantten. Staatsbosbeheer, opgericht in 1899, werd daarin de drijvende kracht.
- Definitie
- Boswet 1961: 10 are, of 21 bomen op een rij
- Vier hoofdtypen
- productie, scherm, landgoed en recreatie, spontaan
- Aandeel productiebos
- 57% van het areaal in 1985
- Staatsbosbeheer
- opgericht in 1899
- Oudste aanplant
- Wouwse Plantage en Mastbos, 16e eeuw
- Kenmerkende aanplant
- grove den, fijnspar en lariks
Eerlijk is eerlijk: veel Nederlandse productiebossen zijn eenvormig: dezelfde soort, dezelfde leeftijd, in rechte percelen. Dat is efficiënt voor houtkap en kwetsbaar voor alles wat mis kan gaan — storm, droogte en de letterzetter, de kever die de laatste jaren hele fijnsparpercelen wegvaagt. De omslag naar gemengd bos is daarom in volle gang.
Vier hoofdtypen bos
Productiebossen
Veruit de grootste groep — 57 procent van het areaal in 1985. Aangelegd voor houtproductie, vaak op voormalige heide, meestal met grove den, fijnspar of lariks. Herkenbaar aan rechthoekige percelen met rechte lanen voor efficiënte kap. De oudste, zoals de Wouwse Plantage en het Mastbos, stammen al uit de zestiende eeuw.
Schermbossen
Aangeplant om iets af te schermen: wind, zicht, geluid of stuifzand. De functie bepaalt de vorm — vaak smalle stroken met dichte beplanting.
Landgoed- en recreatiebossen
Ontstaan rond buitenplaatsen en landgoederen, of aangelegd voor wandelaars en fietsers. Gevarieerder van samenstelling, met meer loofhout en meer open plekken.
Spontane bossen
Bos dat zichzelf vestigde op verlaten grond, zonder aanplant. Ecologisch vaak het interessantst, omdat de soortensamenstelling door de standplaats bepaald is en niet door een plantschema.
In beeld · Hoe het zo gekomen is
Schematische tekening.
Hoe het zo gekomen is
- OerbosHet gebied was oorspronkelijk grotendeels bebost, met loofbos op de hogere zandgronden en moerasbos in de laagtes.
- Middeleeuwse ontginningBos werd gekapt voor landbouwgrond en dorpen, en het hout ging naar brandstof, bouw en scheepsbouw. Tegen de achttiende eeuw was het areaal drastisch geslonken en waren grote delen verstoven tot heide en zandverstuiving.
- Negentiende eeuw: herbebossingGemeenten en grootgrondbezitters begonnen heidevelden te beplanten. Staatsbosbeheer (1899) kocht grond aan en bebostte op grote schaal — deels om stuifzand vast te leggen, deels voor mijnhout.
- Twintigste eeuw: productieGrootschalige aanplant van naaldhout in rechte percelen, gericht op efficiënte houtoogst.
- Vanaf circa 1970: verbredingMeer aandacht voor natuurwaarde en recreatie: gevarieerder boombestand, wandelpaden, meer dood hout en meer loofhout in de bijmenging.
Het legendarische Kolenwoud (Silva Carbonaria) wordt in verhalen over Nederlandse bossen vaak genoemd, maar het lag in wat nu Vlaams- en Waals-Brabant is — dus in België. Het Zoniënwoud is er het laatste restant van.
Waar het naartoe gaat
Van eenvormig naar gemengd
De omslag van monoculturen naar gemengd bos is in volle gang, gedreven door droogteschade, stormgevoeligheid en de letterzetterplagen in fijnspar.
Meer dood hout
Waar dood hout vroeger werd opgeruimd, blijft het nu bewust liggen. Het is de rijkste habitat van het bos.
Bos als klimaatmaatregel
Nieuwe aanplant wordt mede ingezet voor koolstofopslag, al is een jong bos daarin decennialang minder effectief dan een volgroeid bos dat blijft staan.
Druk op de ruimte
Bosuitbreiding concurreert in Nederland direct met landbouw, woningbouw en energie-infrastructuur. Elke hectare erbij is een politieke keuze.
Veelgestelde vragen over Nederlandse bossen
Wat telt in Nederland als bos?
Volgens de Boswet van 1961 een gebied van minstens 10 are (1.000 m²), of een rijbeplanting van ten minste 21 bomen. Andere definities hanteren andere maten.
Welke bostypen kent Nederland?
Vier hoofdtypen: productiebossen (de grootste groep), schermbossen, landgoed- en recreatiebossen, en spontane bossen die zichzelf gevestigd hebben.
Waarom staan er zoveel naaldbomen in Nederlandse bossen?
Omdat de negentiende- en twintigste-eeuwse herbebossing op arme heidegronden gebeurde, waar grove den, fijnspar en lariks het goed doen — en omdat er vraag was naar mijnhout en bouwhout.
Lag het Kolenwoud in Nederland?
Nee. Het Kolenwoud (Silva Carbonaria) lag in wat nu Vlaams- en Waals-Brabant is, dus in België. Het Zoniënwoud is het laatste restant.
Nederlandse bossen in perspectief
Grotendeels geplant, grotendeels op heide, en nu bezig aan een tweede transitie.
Een vraag over jouw project? Stel ze gerust — we denken graag mee.
Foto's via Wikimedia Commons: Hoge Veluwe — Natuur12, CC BY-SA 3.0 nl · Gortelsche bos, Vaassen — Gouwenaar, CC0 · Veluwe — DymphieH, CC BY 2.0